przeciwutleniacze

Przeciwutleniacze to specjalne substancje, które usuwają z organizmu wolne rodniki, a tym samym chronią przed stresem oksydacyjnym. Dostarczanie ich przynosi szereg korzyści zdrowotnych. Wiele mówi się o tym, że antyoksydanty spowalniają naturalne procesy starzenia oraz działają ochronnie, dzięki czemu zmniejszają ryzyko wielu groźnych schorzeń – m.in. chorób serca, chorób układu nerwowego, cukrzycy. Sprawdź, czym są przeciwutleniacze i w jakich produktach znajdziesz naturalne antyoksydanty.

Z tego tekstu dowiesz się:

  • czym są przeciwutleniacze;
  • jak działają przeciwutleniacze;
  • jak włączyć do codziennej diety antyoksydanty.


Przeciwutleniacze – co to takiego?


Tlen jest pierwiastkiem niezbędnym do życia. Jednak w procesie oddychania komórkowego powstają również produkty uboczne, które mają niekorzystny wpływ na organizm. Jednym z nich są reaktywne formy tlenu, czyli wolne rodniki. Są to cząsteczki, które mogą funkcjonować niezależnie ze względu na obecność przynajmniej jednego atomu tlenu i jednego niesparowanego elektronu. Z tego powodu biorą czynny udział w reakcjach metabolicznych. Cząsteczki te dążą do przyłączenia brakującego elektronu. Wolne rodniki w dużych ilościach prowadzą do uszkodzenia komórek.

Brak równowagi między reaktywnymi formami tlenu a zdolnościami organizmu do ich neutralizowania to stres oksydacyjny. Stan ten jest bardzo niekorzystny dla zdrowia. Pod jego wpływem dochodzi do uszkodzenia różnych struktur w komórkach (w tym ich DNA) oraz modyfikacji zasad azotowych i reszt cukrowych. W efekcie zostają zakłócone procesy transkrypcji i replikacji, a także dochodzi do mutagenezy (mutacji w genach). Pod wpływem stresu oksydacyjnego zwiększa się ryzyko wystąpienia m.in. chorób układu krążenia (miażdżyca, choroba wieńcowa, zawał serca, nadciśnienie tętnicze), chorób nowotworowych, cukrzycy, zaburzeń odporności, chorób układu nerwowego (choroba Alzheimera, choroba Parkinsona). Przyspieszają także naturalne procesy starzenia się organizmu.

 

Wolne rodniki powstają w procesach metabolicznych, które naturalnie zachodzą w organizmie człowieka, ponieważ są niezbędne do życia. Jednak do zwiększenia ilości reaktywnych form tlenu przyczyniają się także czynniki zewnętrzne. Wolnych rodników tlenowych dostarczają m.in.:

    • ekspozycja na promieniowanie UV,
    • zanieczyszczenia środowiska,
    • dym tytoniowy,
    • przetworzona żywność,
    • nieprawidłowe nawyki żywieniowe (np. spożywanie smażonych i wędzonych potraw),
    • tłuszcze spożywcze.

 

 

Skuteczną bronią przeciwko wolnym rodnikom są przeciwutleniacze.

Przeciwutleniacze (inaczej antyoksydanty, antyutleniacze) to związki chemiczne, które już w niewielkim stężeniu spowalniają proces utleniania lub go zatrzymują. Mówiąc prościej – eliminują wolne rodniki, dzięki czemu nie powstaje stres oksydacyjny. Wspierają tym samym naturalny układ obronny organizmu (enzymatyczne usuwanie wolnych rodników).

Antyoksydanty to niejednorodna grupa związków chemicznych. Zalicza się do nich zarówno wielkocząsteczkowe biomolekuły, jak i drobnocząsteczkowe substancje – wszystkie, które wykazują zdolność eliminowania wolnych rodników z organizmu. Przeciwutleniacze występują naturalnie w żywności lub są do niej dodawane. Spotyka się je także w formie suplementów diety oraz w kosmetykach.

Do grupy najsilniejszych przeciwutleniaczy zaliczane są m.in.:

  • witamina C,
  • witamina E,
  • witamina A,
  • polifenole,
  • flawonoidy,
  • kwasy fenolowe,
  • karotenoidy,
  • koenzym Q10.

Przeciwutleniaczami są również minerały – selen, miedź, cynk, żelazo i mangan.

przeciwutleniacze

Jak działają przeciwutleniacze?


Przeciwutleniacze powodują, że nie dochodzi do zaburzenia równowagi w organizmie wynikającej z nadmiernej ilości wolnych rodników tlenowych. Mają one różne mechanizmy działania. Zalicza się do nich:

  • zdolność do wiązania wolnych rodników,
  • zdolność do stabilizacji lub przemieszczania niesparowanych elektronów,
  • oddawanie elektronów,
  • zdolność do przerywania reakcji, w których biorą udział wolne rodniki,
  • właściwości redukcyjne,
  • zdolność do unieczynniania enzymów wywołujących oksydację,
  • zdolność do przechwytywania powstałych reaktywnych substancji utleniających,
  • zdolność do blokowania reakcji łańcuchowych zagrażających powstawaniem nowych rodników tlenowych.

Przeciwutleniacze nie tylko chronią organizm przed stresem oksydacyjnym, ale także przeciwdziałają rozpoczęciu procesu utleniania metali (głównie rtęci, miedzi, ołowiu), wspomagają układ odpornościowy, a także stymulują naturalne systemy obronne organizmu poprzez wspieranie syntezy enzymów antyoksydacyjnych.

Nie można również zapomnieć, że antyoksydanty naprawiają szkody wyrządzone w organizmie przez wolne rodniki i stres oksydacyjny. Jeżeli nie jest to możliwe, zastępują uszkodzone cząsteczki. Mają również zdolność do usuwania substancji, które powstają pod wpływem wolnych rodników tlenowych.

Przeciwutleniacze chronią komórki organizmu, dzięki czemu spowalniają naturalne procesy starzenia, a także zmniejszają ryzyko wystąpienia groźnych chorób. Dlatego coraz częściej mówi się o tym, jak ważny jest zdrowy tryb życia oraz zrównoważony sposób żywienia. To właśnie pokarm jest głównym źródłem antyoksydantów.

Przeciwutleniacze w codziennej diecie


Osoby, które chcą dostarczyć organizmowi przeciwutleniaczy, powinny zadbać o zdrową i zróżnicowaną dietę. Dobrze, gdy na talerzu znajdują się m.in. świeże warzywa i owoce, nasiona roślin strączkowych, orzechy, produkty pełnoziarniste, oleje roślinne, ryby, nabiał, zioła. Unikać należy smażenia, które jest procesem wyzwalającym wolne rodniki. Zamiast tego potrawy warto gotować na parze, piec lub dusić.

Do jadłospisu warto dodać produkty bogate w najsilniejsze antyoksydanty. Zalicza się do nich m.in.:

Czerwone winogrona


Ważnym składnikiem czerwonych winogron jest resweratrol. Jest to substancja zaliczana do grupy polifenoli. Znajduje się on głównie w skórce tych owoców. W winogronach obecne są również inne substancje o właściwościach antyoksydacyjnych – flawonole, proantocyjanidyny, katechiny, antocyjanidyny.

Aronia


Aronia czarnoowocowa jest cennym źródłem przeciwutleniaczy z grupy polifenoli (antocyjany, fenolokwasy, flawonoidy). Obecne są w niej również witaminy, które także mają właściwości antyoksydacyjne.

Owoce cytrusowe


Owoce cytrusowe (pomarańcze, cytryny, mandarynki, limonki, grejpfruty) są znane przede wszystkim z dużej zawartości witaminy C, która jest jednym z najsilniejszych przeciwutleniaczy. Oprócz tego znajdują się w nich flawonoidy (flawony, flawanony, flawanole).

Kurkuma


Ważnym składnikiem kurkumy jest kurkumina zaliczana do przeciwutleniaczy polifenolowych. Nie tylko eliminuje wolne rodniki, ale także wykazuje silne działanie przeciwzapalne.

Imbir


Imbir zawiera gingerol, który nadaje mu właściwości przeciwutleniających. Jest to związek z grupy polifenoli. Ma on duże znaczenie w procesach zapalnych, a także chemoprewencji.

Owoce leśne


Owoce leśne są bardzo cennym źródłem różnorodnych polifenoli. Sama borówka zawiera ich aż 19, jagody 17, a czarna porzeczka 15. Najliczniejszą grupą są antocyjany. Oprócz tego w owocach leśnych obecne są witaminy – głównie witamina C.

Czosnek


Właściwości antyoksydacyjne czosnek zawdzięcza związkom siarki oraz allicynie. Druga substancja wykazuje nie tylko działanie neutralizujące wolne rodniki i chemoprewencyjne, ale także antybakteryjne i antywirusowe.

Pomidory


Pomidory są źródłem likopenu. To związek chemiczny z grupy karotenów. To on odpowiada za kolor tych warzyw. Jednocześnie ma bardzo silne właściwości antyoksydacyjne.

przeciwutleniacz kurkuma

Podsumowanie


Przeciwutleniacze to różnorodne substancje, które mają zdolność do eliminowania wolnych rodników tlenowych. Dzięki temu nie dochodzi do stresu oksydacyjnego, który jest jednym z czynników ryzyka wielu chorób (m.in. serca, układu nerwowego, cukrzycy, nowotworów). Do jadłospisu warto włączyć produkty zawierające substancje o działaniu antyoksydacyjnym – polifenole, witaminę C, witaminę E, witaminę A, karotenoidy. Na talerzu powinny znaleźć się głównie świeże warzywa i owoce, ale także orzechy, imbir, kurkuma.

Źródła:

M. Skotnicka, M. Golan, N. Szumkała, Rola naturalnych przeciwutleniaczy pochodzenia roślinnego w profilaktyce nowotworowej, "Annales Academiae Medicae Gedanensis" 2017, nr 47, s. 119–127.
A. Nowak i in., Wpływ przeciwutleniaczy zawartych w owocach na proces fotostarzenia się skóry, "Postępy Fitoterapii" 2014, nr 2, s. 94–99.
M. Czerska i in., Współczesne markery stresu oksydacyjnego, "Medycyna Pracy" 2015, nr 66, s. 393–405.
R. Olędzki, Potencjał antyoksydacyjny owoców i warzyw oraz jego wpływ na zdrowie człowieka, "Nauki Inżynierskie i Technologie" 2012, nr 1, s. 44–54.

 

Monika Smaczniak
Kosmetolog

Ukończyła studia z zakresu kosmetologii specjalistycznej. Specjalizuję się w copywritingu i prowadzeniu social media branży beauty. Moją pasją jest fotografia portretowa.